Όσιος Θεόδωρος ο Ομολογητής Ηγούμενος Μονής Στουδίου

Γράφει ο Γεώργιος Κωστάκης

Ημερομηνία Εορτής

11 Νοεμβρίου

Τύπος Εορτής

Σταθερή. Εορτάζει 11 Νοεμβρίου εκάστου έτους.

Περίοδος Βίου

759 – 826 μ.Χ.

Ιερά Λείψανα

Απότμημα του Ιερού Λειψάνου του Αγίου βρίσκεται στην Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους

Βιογραφία

Πολλὰς ἀμοιβάς, Θεόδωρε Τρισμάκαρ,

Βίου μεταστάς, ὡς βιοὺς εὖ, προσδόκα.

Πρόλογος

Μία από τις πιο σεβαστές τάξεις των Αγίων της Εκκλησίας μας είναι οι ομολογητές. Σε αυτή την τάξη ανήκουν οι Άγιοι της Εκκλησίας μας, οι οποίοι έδωσαν τη μαρτυρία της πίστεώς τους, χωρίς να υπολογίσουν τις συνέπειες της ομολογίας τους αυτής. Δεν θα ήταν υπερβολικό να υποστηρίξουμε ότι η Εκκλησία μας είναι απόλυτα στηριγμένη στους αγώνες των Αγίων Ομολογητών Της, στη δισχιλιόχρονη πορεία Της στην ιστορία.

Ένας από τους μεγάλους ομολογητές της Ορθοδοξίας είναι και ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, ο οποίος έδρασε σε μια πολύ ταραγμένη για την Εκκλησία ιστορική περίοδο. Πρόκειται για την φοβερή εικονομαχική έριδα, η οποία συντάραξε τη βυζαντινή κοινωνία για περισσότερο από έναν αιώνα, με αφόρητες διώξεις των Ορθοδόξων από τους εικονομάχους αυτοκράτορες (726 – 843 μ.Χ.).

Ο Βίος του Αγίου Θεόδωρου

Ο Όσιος Θεόδωρος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 759 μ.Χ. και ήταν γιος του Φωτεινού και της Θεοκτίστης. Οι γονείς του ήταν ευσεβείς και ευγενείς, οι οποίοι φρόντισαν να του δώσουν εκτός από την και κατά κόσμον παιδεία, την οποία ο ίδιος αργότερα χρησιμοποίησε για την Εκκλησία. Σπούδασε με επιμέλεια τα Ελληνικά Γράμματα, την Ρητορική, την Ελληνική Φιλοσοφία και τους Πατέρες της Εκκλησίας.

Από μικρός αγαπούσε το Χριστό και λαχταρούσε να προσφέρει σε Αυτόν τη ζωή του. Έφηβος ακόμη, άφησε την καριέρα του ανώτερου κρατικού υπαλλήλου και αποσύρθηκε το 781 μ.Χ. σε μοναστήρι στην Προύσα της Μ. Ασίας, όπου Ηγούμενος ήταν ο ο θείος του Πλάτων (☦ 4 Απριλίου – Όσιος Πλάτων Ηγούμενος της Μονής Στουδίου), μια από τις μεγαλύτερες μορφές της εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης. Αυτός τον μύησε στην Ορθόδοξη πνευματικότητα και τον ενέπνευσε να αφιερώσει τη ζωή του για την προάσπιση της αλήθειας και της αυθεντικότητας της Εκκλησίας. Από τις διδαχές του οποίου ολόκληρη η οικογένεια Οσίου Πλάτων έγιναν μοναχοί.

Ο Θεόδωρος έγινε μοναχός πρώτα στη Μονή του Σακκουδίωνος (κοντά στην Προύσα), που ανήγειραν οι γονείς του στο κτήμα τους με την ονομασία Βοσκήτιον. Το 789 μ.Χ. χειροτονήθηκε Πρεσβύτερος από τον Πατριάρχη Ταράσιο και το 794 μ.Χ. ανέλαβε τη θέση του ηγουμένου της Μονής, αφού αποσύρθηκε ο θείος του Πλάτων λόγω γήρατος.

Δεν πρόλαβε να χαρεί την ηγουμενία του, διότι δύο χρόνια μετά ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο ΣΤ’ (780-797 μ.Χ.) χώρισε τη σεμνή σύζυγό του Μαρία για χάρη μιας άλλης γυναίκας της Θεοδότης. Αφού έκλεισε σε Μοναστήρι τη Μαρία, νυμφεύτηκε το ίδιο βράδυ κρυφά στα ανάκτορα τη Θεοδότη. Το μυστήριο τέλεσε ο Ιερέας της Αγίας Σοφίας Ιωσήφ. Την επόμενη μέρα έγινε η στέψη της ως Βασίλισσα.

Η Θεοδότη ήταν εξαδέλφη του Αγίου Θεοδώρου. Αυτό δεν τον εμπόδισε να ελέγξει την παρανομία του Αυτοκράτορα και τη γελοιοποίηση του ιερού μυστηρίου του γάμου. Ο Άγιος Θεόδωρος ήλεγξε τον Αυτοκράτορα, όπως και τον Ιερέα που τους στεφάνωσε παράνομα, αλλά επιπλέον διέκοψε τη μνημόνευση του Πατριάρχη Ταρασίου (☦ 25 Φεβρουρίου, Άγιος Ταράσιος Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινούπολης) επειδή δεν τιμώρησε τον Ιερέα. Τελικά ο γάμος τελέστηκε χωρίς τη θέληση του Πατριάρχη Ταρασίου από τον Ιερέα. Οι κολακείες του αυτοκρατορικού ζεύγους δεν απέδωσαν και για τούτο άρχισαν οι διώξεις εναντίον του. Εξορίστηκε στη Θεσσαλονίκη ως το 797 μ.Χ., όπου ο Κωνσταντίνος εκθρονίστηκε και τυφλώθηκε από τη μητέρα του Ειρήνη την Αθηναία (797 – 802 μ.Χ.).  Ο Πατριάρχης Ταράσιος έστειλε επιστολή, με την οποία καλούσε τον Άγιο Θεόδωρο και τον Άγιο Πλάτωνα σε ενότητα. Εκείνοι δέχτηκαν και η ειρήνη πραγματοποιήθηκε στην Εκκλησία.

Ο Θεόδωρος το 798 μ.Χ. επανήλθε στην Κωνσταντινούπολη όπου εγκαταστάθηκε στην περίφημη Μονή Στουδίου ως Ηγούμενος, που είχε εν τω μεταξύ περιέλθει σε κατάσταση παρακμής. Ευτύχησε να έχει στην ηγουμενία του περισσότερους από χίλιους Μοναχούς. Μετέβαλλε τη Μονή σε κέντρο κοινωνικής ευποιΐας και πνευματικής ακτινοβολίας. Μεταξύ των άλλων στη Μονή γινόταν αντιγραφή αρχαίων κωδικών. Τότε αντιγράφηκαν και έφτασαν ως εμάς τα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.

Ο Θεόδωρος υποστήριξε την ανεξαρτησία των μοναστηριών και ήρθε πολλές φορές σε σύγκρουση με την αυτοκρατορική εξουσία για θέματα όπως η μοιχεία και οι παράνομοι γάμοι. Υπερασπίστηκε με πάθος τις εικόνες και εξορίστηκε δυο φορές από εικονομάχους αυτοκράτορες. Σώζονται πάνω από 500 επιστολές του, κυρίως κατά των εικονομάχων, που αποτελούν σπουδαία πηγή για τη βυζαντινή εποχή του 90ου αιώνα μ.Χ..

Αλλά και πάλι το 808 μ.Χ. αναγκάστηκε να έρθει σε σύγκρουση με τον Πατριάρχη Νικηφόρο, ο οποίος αποκατέστησε τον Ιωσήφ, κατ’ απαίτηση του Αυτοκράτορα Νικηφόρου Α’ και διότι θεώρησε την χειροτονία του από λαϊκό σε Πατριάρχη αντικανονική. Εξορίστηκε μαζί με τον θείο του Πλάτωνα (809 μ.Χ.) αυτή τη φορά στη Χάλκη και διαλύθηκε η περίφημη Μονή Στουδίου και αναστάλθηκε το κολοσσιαίο πνευματικό της έργο.

Το 811 μ.Χ. επέστρεψε από την εξορία, αλλά τέσσερα χρόνια μετά, το 815 μ.Χ. ανέβηκε στον αυτοκρατορικό θρόνο ο Λέον Ε’ ο Αρμένιος, ο οποίος εγκαινίασε τη δεύτερη εικονομαχική περίοδο. Στις 25 Μαρτίου του 815 μ.Χ., Κυριακή των Βαΐων, ο Άγιος Θεόδωρος αψηφώντας το διάταγμα για την καθήλωση και καταστροφή των Ιερών Εικόνων, μαζί με Ιερείς, Μοναχούς και ευσεβείς λαϊκούς, πήραν τις Ιερές Εικόνες και τις περιέφεραν στην Κωνσταντινούπολη. Έτσι για μία ακόμη φορά ο Άγιος Θεόδωρος θα αντιμετωπίσει την αυθαιρεσία της εξουσίας και θα διωχθεί. Αφού τον συνέλαβαν, τον ξυλοκόπησαν άγρια, τον κακοποίησαν και τον έστειλαν για τρίτη φορά εξορία, αυτή τη φορά στη Σμύρνη. Τον φυλάκισαν στα υγρά και σκοτεινά υπόγεια του μητροπολιτικού μεγάρου της πόλεως, όπου τον μαστίγωναν ανηλεώς καθημερινά και του στερούσαν ακόμη και το ψωμί και το νερό! Εκεί κλονίσθηκε σοβαρά η υγεία του.

Το 820 μ.Χ. επί Αυτοκράτορος Μιχαήλ Β’ του Τραυλού (820 – 829 μ.Χ.) ανακλήθηκε από την εξορία. Όμως το 824 μ.Χ. ήρθε σε σύγκρουση με τον Μιχαήλ για τον παράνομο γάμο και αυτού του Αυτοκράτορα. Για μία ακόμη φορά ακολουθούμενος από ορισμένους στουδίτες Μοναχούς, αναγκάστηκε να φύγει και πάλι από την αγαπημένη του Μονή, για την οποία τόσο κοπίασε.

Βαριά άρρωστος άφησε τα εγκόσμια την 11η Νοεμβρίου 826 μ.Χ., αφού ζήτησε από τους μοναχούς να του διαβάσουν τον 118ο Ψαλμό. (Μπορείτε να τον διαβάσετε πατώντας εδώ) Παρέδωσε την αγία του ψυχή σε ηλικία 67 ετών, στη χερσόνησο του Ακρίτα του Αγίου Τρύφωνα.

Το δε σώμα του, μετακομίστηκε στην Πελοπόννησο, όπου και ετάφη. Ύστερα δε, επί Πατριάρχου Μεθοδίου, το 844 μ.Χ. ανακομίστηκε στη Βασιλεύουσα, μαζί με το λείψανο του αδελφού του Ιωσήφ της Θεσσαλονίκης και ετάφη στη Μονή Στουδίου.

Παρ’ όλες τις διώξεις και τις εξορίες του έγραψε σπουδαιότατα θεολογικά έργα. Διακρίθηκε επίσης ως σπουδαίος ποιητής και υμνογράφος, ο οποίος συνέθεσε τους περισσότερους ύμνους του Τριωδίου.

Ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα ασυμβίβαστου χριστιανού με τον αμαρτωλό και πτωτικό κόσμο. Εκφράζει με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο το ασυμβίβαστο της Εκκλησίας με την αμαρτία και το αντιχριστιανικό πνεύμα. Αν και μοναχός προασπίσθηκε τον ιερό θεσμό του γάμου, τον οποίο είχαν καταπατήσει οι ισχυροί της εποχής του. Προασπίσθηκε επίσης την αγία και αμώμητη πίστη της Ορθοδοξίας, η οποία είναι συνώνυμη με τη σωτηρία.

Ο βίος του Αγίου στον συναξαριστή του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη

Οὗτος ἐγεννήθη κατὰ τοὺς χρόνους Κωνσταντίνου τοῦ Κοπρωνύμου ἐν ἔτει ψμα΄ [741], ἀπὸ γονεῖς εὐσεβεῖς Φωτεινὸν καὶ Θεοκτίστην ὀνομαζομένους. Παιδιόθεν δὲ προτιμήσας τὴν ἐνάρετον ζωήν, καὶ παιδευθεὶς ἀρκετὰ μὲ τὰ ἱερὰ γράμματα, ἀνεβιβάσθη εἰς τὸ ἀκρότατον ὕψος τῆς γνώσεως. Διὰ τοῦτο γενόμενος Μοναχός, ἐκατώρθωσε κάθε εἶδος ἀρετῆς, καὶ ἐτιμήθη μὲ τὸ χάρισμα τῆς ἱερωσύνης ἀπὸ τὸν Κωνσταντινουπόλεως Πατριάρχην Ταράσιον. Ἀφ’ οὗ δὲ ὁ Ὅσιος Πλάτων, ὁ τῆς Μονῆς τοῦ Στουδίου Ἡγούμενος καὶ θεῖος τοῦ Ἁγίου, παραίτησε τὴν ἡγουμενίαν, ἀναδέχθη αὐτὴν ὁ μακάριος οὗτος Θεόδωρος. Καλῶς λοιπὸν ὡδήγει τὸ ἐμπιστευθὲν εἰς αὐτὸν ποίμνιον τῶν Μοναχῶν, καὶ εἰς βοσκὴν σωτηρίας ἐποίμαινεν. Ἐπειδὴ δὲ ἤλεγξε μὲ παρρησίαν τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον, τὸν υἱὸν τῆς Εἰρήνης, ἐν ἔτει ψπ΄ [780], αὐτὸς καὶ ὁ Ἅγιος Ταράσιος, διατὶ ἀπέβαλε τὴν νόμιμον αὑτοῦ γυναῖκα, καὶ ἐπῆρε ἄλλην· τούτου ἕνεκεν, ὁ μὲν Ἅγιος Ταράσιος ἐκβάλλεται ἀπὸ τὸν θρόνον του, ὁ δὲ μέγας Θεόδωρος δαρθείς, ἐξωρίσθη εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Ἔπειτα ἀφ’ οὗ ὁ Κωνσταντῖνος ἐτυφλώθη, καὶ ἐδιώχθη ἀπὸ τὴν βασιλείαν, ἀνεκαλέσθη ὁ Ἅγιος ἐκ τῆς ἐξορίας. Ἀλλὰ ὅταν ὁ Νικηφόρος ὁ Πατρίκιος καὶ Σταυράκιος ἐπικαλούμενος, ἔγινε βασιλεύς, ἐν ἔτει ωβ΄ [802], πάλιν ἐξωρίσθη ὁ Ἅγιος εἰς τὴν Θεσσαλονίκην (2). Ὅταν δὲ Λέων ὁ Ἁρμένιος ἐβασίλευσεν ἐν ἔτει ωιγ΄ [813], καὶ ἐπεχείρει νὰ καταργήσῃ τὰς ἁγίας εἰκόνας, ἐξωρίσθη ὁ μακάριος Θεόδωρος εἰς τὴν λίμνην τῆς Ἀπολλωνιάδος, καὶ ἀπὸ ἐκεῖ ἐστάλθη εἰς τὸ θέμα τῶν Ἀνατολικῶν. Ἐκεῖ δὲ λαβὼν ἑκατὸν ῥαβδίας εἰς τὴν πλάτην, ἀνδρείως ὑπέμεινε. Καὶ πάλιν ἐδάρθη δυνατὰ ἀπὸ τὸν στρατοπεδάρχην. Ἀπὸ ἐκεῖ δὲ ἐστάλθη εἰς τὴν Σμύρνην, καὶ ἐκλείσθη μέσα εἰς μίαν βρωμερωτάτην φυλακήν, τὰ δὲ ποδάριά του ἐβάλθησαν εἰς τὸ τιμωρητικὸν ξύλον. Ἀφ’ οὗ δὲ ὁ Λέων ἐστερήθη ὁμοῦ τὴν ζωὴν καὶ τὴν βασιλείαν, ὁ δὲ Μιχαὴλ ὁ Τραυλὸς ἔλαβε τὰ σκῆπτρα τῆς βασιλείας ἐν ἔτει ωκ΄ [820], τότε ἀνεκαλέσθη ὁ Ὅσιος ἀπὸ τὰ δεσμὰ καὶ τὴν ἐξορίαν, καὶ ὀλίγον καιρὸν ἐλεύθερος μείνας, συνευρίσκετο μὲ τοὺς φίλους. Ἔπειτα μὲ χρηστὰς καὶ πεπληροφορημένας ἐλπίδας, ἀνεπαύθη ἐν Κυρίῳ. Ἦτον δὲ κατὰ τὸν χαρακτῆρα τοῦ σώματος κατάξηρος, κίτρινος εἰς τὸ πρόσωπον, τὰς τρίχας ἔχων μαύρας μεμιγμένας μὲ ἄσπρας, καὶ φαλακρὸς εἰς τὴν κεφαλήν. (Τὸν κατὰ πλάτος Βίον τοῦ Ἁγίου τούτου ὅρα εἰς τὸν Νέον Παράδεισον (3).)

(2) Μερικοὶ λέγουσιν ὅτι ὁ Ἅγιος οὗτος Θεόδωρος, τότε ὅταν εὑρίσκετο εἰς Θεσσαλονίκην, συνέγραψε τοὺς ἐν τῇ Ὀκτωήχῳ ἀναβαθμοὺς τοὺς κατὰ πᾶσαν Κυριακὴν ψαλλομένους ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ. Ὁμοίως ἐποίησε καὶ τὰ τροπάρια τῶν Αἴνων τοῦ Ἁγίου Δημητρίου. Ὧν τὸ πρῶτον πρὸς αὐτὸν ἀποτείνεται τὸν μέγαν Δημήτριον, ἤτοι τὸ «Δεῦρο μάρτυς Χριστοῦ πρὸς ἡμᾶς, σοῦ δεομένους συμπαθοῦς ἐπισκέψεως, καὶ ῥῦσαι κεκακωμένους τυραννικαῖς ἀπειλαῖς, καὶ δεινῇ μανίᾳ τῆς αἱρέσεως», τῶν εἰκονομάχων δηλαδή. Ἄλλοι δὲ λέγουσι, καὶ ἴσως ὀρθότερον, ὅτι τὰ τροπάρια ταῦτα τῶν Αἴνων εἶναι ποίημα Θεοφάνους τοῦ Γραπτοῦ, καθὼς τοῦ αὐτοῦ εἶναι πόνημα καὶ ὁ Κανὼν τοῦ Ἁγίου Δημητρίου. Οὗτος γὰρ ἐξωρίσθη ἀπὸ τὸν εἰκονομάχον Θεόφιλον εἰς τὴν Θεσσαλονίκην διὰ τὰς ἁγίας εἰκόνας, καθὼς φαίνεται ἐν τῷ Συναξαρίῳ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἑνδεκάτην τοῦ Ὀκτωβρίου. Εἶπα δὲ ὀρθότερον, διατὶ ὁ Ἅγιος Θεόδωρος, δὲν ἐξωρίσθη εἰς Θεσσαλονίκην διὰ τὰς ἁγίας εἰκόνας, ἀλλὰ διὰ ἄλλην ὑπόθεσιν. Οὗτος ὁ Ἅγιος μετὰ τοῦ αὐταδέλφου αὐτοῦ κυρίου Ἰωσὴφ τοῦ Θεσσαλονίκης, ἐφιλοπόνησε τὸ κατανυκτικὸν βιβλίον τοῦ Τριῳδίου, καὶ τὸ χαροποιὸν βιβλίον τοῦ Πεντηκοσταρίου ὡς λέγουσί τινες. Σημειοῦμεν δὲ ἐνταῦθα τὴν εἴδησιν ταύτην εἰς τοὺς ἀναγινώσκοντας, ὅτι κοντὰ εἰς τὰς ἐννενηνταὲξ Κατηχήσεις τοῦ Ἁγίου τούτου Θεοδώρου τὰς τετυπωμένας, εὑρίσκονται καὶ ἄλλαι ἑβδομήκοντα δύω ἐν τῇ Σκήτει τοῦ Ξενοφῶντος καὶ ἐν ἄλλοις, αἵτινες μετεφράσθησαν εἰς τὸ ἁπλοῦν, ὑπὸ τοῦ μακαρίτου διδασκάλου κυρίου Ματθαίου τοῦ ἐκ Μυριοφύτου καταγομένου. Καὶ εἴθε νὰ εὑρεθῇ τινας φιλόχριστος διὰ νὰ τυπώσῃ καὶ αὐτὰς ὁμοῦ μὲ τὰς προτετυπωμένας. Ἐν δὲ τῷ Ἱερῷ Κοινοβίῳ τοῦ Ἐσφιγμένου λέγουσί τινες, ὅτι εὑρίσκονται Κατηχήσεις ἑλληνικαὶ τοῦ αὐτοῦ Πατρὸς τριακόσιαι ἑξηνταπέντε, καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἀναγινωσκόμεναι. Ἀξιομνημόνευτον δὲ εἶναι τὸ ἔργον ὁποῦ ἐποίησεν ὁ Ἅγιος οὗτος Θεόδωρος. Κατὰ γὰρ τὴν ἡμέραν τῶν Βαΐων, εἶπεν εἰς τοὺς Μοναχοὺς αὐτοῦ, νὰ πάρῃ κάθε ἕνας εἰς τὰς χεῖράς του μίαν εἰκόνα, καὶ νὰ λιτανεύουν τριγύρω εἰς τὸ Μοναστήριον, ψάλλοντες τὸ τροπάριον ἐκεῖνο· «Τὴν ἄχραντον εἰκόνα σου προσκυνοῦμεν ἀγαθέ». Καὶ ἄλλους ὕμνους νικοποιοὺς τῶν ἁγίων εἰκόνων. Ταῦτα δὲ ἀκούσας μὲ τὰ ἴδιά του αὐτία Λέων ὁ Ἁρμένιος, ἔστειλε φοβερισμοὺς κατὰ τοῦ Ἁγίου. Πλὴν αὐτὸς εἰς οὐδὲν ταῦτα ἐλογίσατο. Ψυχορραγῶν δὲ ὁ θεῖος οὗτος Θεόδωρος, εἶχε τὸ δαβιτικὸν ἐκεῖνο εἰς τὸ στόμα του «Μακάριοι οἱ ἄμωμοι ἐν ὁδῷ οἱ πορευόμενοι ἐν νόμῳ Κυρίου». Ἐλειτούργησε δὲ πρῶτον καὶ ἐκοινώνησεν, εἶτα ἐκοιμήθη. Συνέγραψε δὲ τὸν Βίον αὐτοῦ Μιχαὴλ ὁ μαθητής του, ὅστις λέγει εἰς τὸν ἐπίλογον αὐτοῦ ταῦτα· «Ἐτέθη μετὰ τῶν Ἁγίων ὁ Ἅγιος. Μετὰ τῶν Μαρτύρων ὁ Μάρτυς. Οὗ ὁ φθόγγος ἐξῆλθεν εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην. Ἀπέθανεν ὁ πολέμιος τῶν ἁγιομάχων. Τῶν εἰκονοκλαστῶν ὁ ἐλεγκτής. Τῶν βασιλέων ὁ διδακτής». Τὸ δὲ ἅγιον λείψανον τοῦ Ὁσίου τούτου ἀπεκομίσθη εἰς Κωνσταντινούπολιν ἐκ τῆς ἐξορίας, προσταγῇ τῆς Αὐγούστας Θεοδώρας. (Ὅρα σελ. 674, 679, 697 τῆς Δωδεκαβίβλου.)

(3) Ὁ δὲ ἑλληνικὸς αὐτοῦ Βίος εὑρίσκεται ἐν τῇ Μεγίστῃ Λαύρᾳ καὶ ἐν τῇ Ἱερᾷ Μονῇ τῶν Ἰβήρων, οὗ ἡ ἀρχή· «Πᾶσι μὲν ἡδύς». Ὁμοίως ἐν τῇ αὐτῇ Μονῇ τῶν Ἰβήρων εὑρίσκεται καὶ λόγος εἰς τὴν ἀνακομιδὴν τῶν λειψάνων τούτου τοῦ Θεοδώρου, οὗ ἡ ἀρχή· «Εἰκότως ἄν τις ἡμῖν ἐγκαλέσειεν».

Υμνογραφικό και Συγγραφικό Έργο του Αγίου Θεοδώρου

Ο Άγιος Θεόδωρος, εκτός όλων των άλλων, υπήρξε μέγας εκκλησιαστικός συγγραφέας, υμνογράφος και μουσικός.

Η συγγραφική του δράση εντοπίζεται ακόμα και από τη μονή Σακκουδίωνος και δε σταμάτησε ούτε κατά τη διάρκεια των τριών εξοριών του, κάτω από δυσμενείς συνθήκες. Άλλοτε με κατηχήσεις και επιστολές και άλλοτε με πραγματείες και εγκωμιαστικούς λόγους προσπαθούσε να ενισχύσει πνευματικώς τους μοναχούς του, αλλά και να αντιδράσει στην πολιτική και την εικονομαχική έριδα. Το συγγραφικό του έργο, στηριζόμενο πάντοτε στην Αγία Γραφή και την πατερική γραμματεία (Μέγα Βασίλειο, Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, Μέγα Αθανάσιο, Άγιο Γρηγόριο Νύσσης κ.α.), καλύπτει όλο σχεδόν το εύρος της εκκλησιαστικής γραμματείας. Με γλώσσα την αττικίζουσα ελληνική, με πολλά στοιχεία της κοινής και ομιλουμένης και με ύφος άλλοτε υψηλό και άλλοτε μεσαίο ή και χαμηλό, αναλόγως με το ακροατήριο και τις περιστάσεις και συνθήκες, τα έργατου γνώρισαν ευρεία διάδοση. Αντιγράφηκαν σε πολλά χειρόγραφα, κυρίως από τους μαθητές του στο εργαστήριο της μονής Στουδίου, αποτέλεσαν αντικείμενο μελέτης και επηρέασαν πολλούς μεταγενέστερους εκκλησιαστικούς συγγραφείς.

Τα συγγράμματα του Αγίου Θεοδώρου χωρίζονται σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες:

Α. Δογματικά και Αντιρρητικά

α. Ἀντιρρητικοί λόγοι κατά εἰκονομάχων Α΄, Β΄ καί Γ΄.

β. Ἔλεγχος καὶ ἀνατροπὴ τῶν ἀσεβῶν ποιημάτων Ἰωάννου, Ἰγνατίου, Σεργίου καὶ

Στεφάνου, τῶν νέων χριστομάχων, πρῶτον μὲν δι᾽ ἐμμέτρων στίχων ἰσαρίθμων αὐτοῖς

καὶ ἑτέρων, ἔπειτα δὲ διὰ πεζῆς λέξεως ὁμοῦ τε καί τῆς ἀσεβοῦς ὑπογραφῆς.

γ. Προβλήματα τινὰ πρὸς εἰκονομάχους λέγοντας· τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν

μὴ ἐγγράφεσθαι κατὰ τὸν σωματικὸν χαρακτῆρα.

δ. Κατὰ εἰκονομάχων κεφάλαια ἑπτὰ.

Στον Άγιο Θεόδωρο αποδίδεται το “Τυπικόν” της Μονής Στουδίου με τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των μοναχών, το οποίο στη συνέχεια εφαρμόστηκε από πλείστες μονές του Βυζαντινού κράτους και περί τα μέσα του 11ου αι. μ.Χ. μεταφράστηκε στα ρωσικά και εφαρμόστηκε στους ναούς και τα μοναστήρια της Ρωσίας.

Ως υμνογράφος και μελωποιός εργάσθηκε αόκνως δια την συγκρότηση των λειτουργικών βιβλίων της Μονής Στουδίου, από της οποίας διεσώθησαν σε ολόκληρη την Εκκλησία, καθώς είναι και εισηγητής των θεοτοκίων και των σταυροθεοτοκίων στους κανόνες καθώς και των τριωδίων και τετραωδίων του Τριωδίου και του Πεντηκοσταρίου. Επίσης, συνέγραψε πολλούς κανόνες καθώς και ολόκληρες ασματικές ακολουθίες.

Είναι ο κύριος συνθέτης και διαμορφωτής του Τριωδίου. Μαζί με τον αδερφό του Ιωσήφ, συνέθεσαν τους περισσότερους από τους κανόνες που ψάλλονται κατά την περίοδο της Μεγάλης Σαρακοστής.

Συνέθεσε μικρούς κανόνες με τρεις ωδές (εξ ου και το Τριώδιο) για τις καθημερινές ημέρες της Μεγάλης Σαρακοστής, οι οποίοι διακρίνονται για το βαθύ κατανυκτικό και μετανοητικό τους ύφος.

Ο Κανόνας της Κυριακής της Απόκρεω είναι ένα από τα πιο εμβληματικά του έργα, αφιερωμένο στη Μέλλουσα Κρίση.

Ανάμεσα στα έργα του δεσπόζουν οι  «Αναβαθμοί» (σήμερα συμπεριλαμβάνονται στην Οκτώηχο) που ψάλλονται στον Όρθρο των Κυριακών, οι οκτώ ήχοι της Παρακλητικής συμπληρώνοντας τη Δαμασκηνή Οκτώηχο και ο κανόνας της Αναστηλώσεως των Εικόνων. Για την Γ΄ Κυριακή των Νηστειών, της Σταυροπροσκυνήσεως, συνέθεσε τον κανόνα σε ήχο ά ωδή α’ «Πανηγύρεως ἡμέρα, τή Ἐγέρσει Χριστοῦ….»

Επίσης, συνέθεσε πολυάριθμους Ασματικούς Κανόνες και Στιχηρά Ιδιόμελα για διάφορες Δεσποτικές και Θεομητορικές εορτές, καθώς και για τη μνήμη μεγάλων Αγίων όπως ο Άγιος Γεώργιος, ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος κλπ). Ξεχωρίζουν οι ύμνοι του για την εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.

Υπήρξε παραγωγικότατος «Θεοτοκαριογράφος» εμπλουτίζοντας τη λατρεία με κανόνες στην Παναγία.

Ορισμένες ιστορικές πηγές και μελετητές της εκκλησιαστικής μουσικής συνδέουν τη Μονή Στουδίου και τον ίδιο τον Άγιο Θεόδωρο με τις πρώτες βάσεις ή τροπάρια που εξελίχθηκαν στο γνωστό Επιτάφιο Θρήνο («Η ζωή εν τάφω»).

Η περίφημη Ιερά Μονή Στουδίου Κωνσταντινούπολης

Η Μονή του Αγίου Ιωάννη του Στουδίου, γνωστή απλά ως Μονή Στουδίου (ή των ≪ακοιμήτων μοναχών≫), ήταν σπουδαίο Μοναστήρι αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη Βαπτιστή. Iδρύθηκε τον 5ο αιώνα, βρισκόταν εντός των θεοδοσιανών τειχών, χτισμένο στον Ξηρόλοφο, τον έβδομο λόφο της Κωνσταντινούπολης. Η τρίκλιτη βασιλική, που σώζεται σήμερα χωρίς την οροφή με τη μορφή ερειπίων, είναι η αρχαιότερη σωζόμενη εκκλησία μέσα στην πόλη και διατηρεί μεγάλο μέρος από την πλούσια αρχική της διακόσμηση.

Η μονή έπαιξε σημαντικό ρόλο στη θρησκευτική και πολιτική ζωή της Κωνσταντινούπολης, ιδίως στη διάρκεια της Εικονομαχίας και έπειτα από αυτήν.

Ο Άγιος Θεόδωρος υπήρξε το σπουδαίο πρόσωπο της Μονής.

Όσον αφορά τα πρώτα τριακόσια χρόνια της ιστορίας του μοναστηριού γνωρίζουμε ελάχιστα. Ο Θεοφάνης ο Ομολογητής τοποθετεί την ίδρυσή της περί το 463 μ.Χ., επί Αυτοκράτορα Λέοντα Α’ και Πατριάρχου Γενναδίου Α’ από κάποιον ύπατο και συγκλητικό Στούδιο. Η βασιλική χτίστηκε για να στεγάσει την Κεφαλή του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, η οποία ανακαλύφθηκε το 453 μ.Χ. στην Έμεσα. Το Ιερό Λείψανο εντούτοις δεν αποκτήθηκε εκείνη την εποχή, και η Εκκλησία παραχωρήθηκε στους Ακοιμήτους (οι «ακοίμητοι μοναχοί», οι οποίοι τελούσαν λειτουργίες χωρίς διακοπή) περί το 460 μ.Χ. Οι Ακοίμητοι υπηρέτησαν στο μοναστήρι μέχρι τον 8ο αιώνα μ.Χ..

Κατά τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας έκλεισε, καθώς της επιβλήθηκαν όροι που οι μοναχοί αρνήθηκαν να δεχθούν. Ανασυστήθηκε το 1294 μ.Χ. με τις γενναιόδωρες χορηγίες του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, αδερφού του Αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β’, και λειτούργησε μέχρι την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Στη σπουδαία βιβλιοθήκη της Μονής θησαυρίζονταν έγγραφα, επιστολές και υλικό που αφορούσε στα περιουσιακά στοιχεία και τα προνόμιά της. Επιπλέον, η Μονή περιλάμβανε σχολή αντιγραφέων, τα χειρόγραφα της οποίας ήταν περιζήτητα σε ολόκληρο το Χριστιανικό κόσμο και πολλά από αυτά σώζονται σε διάφορες βιβλιοθήκες της Δυτικής Ευρώπης και της Ανατολής. Στη Μονή φυλάσσονταν επίσης πολλά ιερά λείψανα, μεταξύ των οποίων η κάρα του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, του πατέρα του Ζαχαρία, και του Αγίου Θεοδώρου, αλλά τα περισσότερα χάθηκαν στην περίοδο της Φραγκοκρατίας.

Από τα αρχικά κτίσματα της μονής Στουδίου σώζεται σήμερα μόνο η κεντρική εκκλησία μαζί με μια δεξαμενή που βρίσκεται στα νοτιοανατολικά του κτηρίου.

Η εκκλησία της Μονής, που βρίσκεται στο κέντρο του μοναστικού συγκροτήματος, ανήκει στον παλαιό τύπο της βασιλικής, όμοια με τις Εκκλησίες που ανήγειρε ο Μέγας Κωνσταντίνος. Ο κυρίως Ναός είναι μια κομψή τρίκλιτη βασιλική, διαστάσεων περ. 27 x 26 μ., της οποίας προηγείται ένα ευρύχωρο αίθριο παρόμοιων διαστάσεων. Από αυτό το τελευταίο σώζονται μόνο κάποια ερείπια της ανατολικής κιονοστοιχίας, που προεκτεινόταν ως νάρθηκας, μαζί με μέρος του βόρειου εξωτερικού τοίχου. Το αίθριο ήταν τετράγωνο και, κρίνοντας από το βόρειο τοίχο, η πρόσβαση σε αυτό γινόταν μέσω των πολυθύρων που υπήρχαν σε κάθε πλευρά. Οι πηγές αναφέρουν την ύπαρξη σιντριβανιού, που πιθανότατα βρισκόταν στο μέσο του αύλειου χώρου.

Η διακόσμηση του Ναού που το μεγαλύτερο της μέρος έχει χαθεί, ήταν εκπληκτική, όπως αναφέρουν πολλοί περιηγητές.

Ο Θεόδωρος Στουδίτης αφιέρωσε μια σειρά από επιγράμματα σε εικόνες Αγίων, όπως ο Ιωάννης Χρυσόστομος, ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός, ο Ευθύμιος, ο Δαλμάτιος και άλλοι, οι οποίες βρίσκονταν μέσα στη βασιλική. Αυτά καταστράφηκαν κατά πάσα πιθανότητα στη δεύτερη φάση της Εικονομαχίας. Ο ποιητής του 10ου αιώνα μ.Χ. Ιωάννης Γεωμέτρης παραδίδει μια εκτενή περιγραφή του κτηρίου σε έμμετρο λόγο, όπου περιγράφει, με σχετική ασάφεια, τη διακόσμηση της αψίδας. Αυτή περιλάμβανε ένα Χριστό εν δόξη ένθρονο, πλαισιωμένο από τη Θεοτόκο, και τον Άγιο Ιωάννη το Βαπτιστή. Ένα αποσπασματικά σωζόμενο ψηφιδωτό, που απεικονίζει το πρόσωπο της Θεοτόκου και βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα, έχει εξακριβωθεί ότι προέρχεται από τη μονή Στουδίου.

Τα μαρμαροθετήματα του δαπέδου βρίσκονται σήμερα σε κακή κατάσταση. Επρόκειτο για σκηνές εμπνευσμένες από θέματα της κλασικής αρχαιότητας, όπως ο Ορφέας, ο Βελλεροφόντης και η Χίμαιρα, ενώ απεικονίζονταν και αετοί και γρύπες. Το δάπεδο χρονολογείται τον 5ο αιώνα μ.Χ. και στην Παλαιολόγεια περίοδο.

Το ιστορικό μνημείο της Ορθοδοξίας μετατράπηκε σε οθωμανικό τέμενος, γνωστό σήμερα ως Ιμραχόρ Τζαμί ή «Τζαμί του ιπποτρόφου», το 1486 μ.Χ. στην εποχή του σουλτάνου Μπεγιεζίτ Β’. Κατά την πυρκαγιά του 1782 μ.Χ. υπέστη σοβαρές καταστροφές. Το 1820 μ.Χ. ανακαινίσθηκε, υπέστη όμως σημαντικές ζημιές από τον καταστροφικό σεισμό του 1894 μ.Χ.. Το 1908 μ.Χ. κατέρρευσε η στέγη του και έκτοτε δεν ανακαινίστηκε. Το 1920 μ.Χ. ο Ναός ξανακαίγεται.

Το 2013 μ.Χ. το υπουργικό συμβούλιο της Τουρκίας αποφάσισε να ανακαινιστεί και να μετατραπεί και πάλι σε τζαμί. Σήμερα υπάρχουν τα ερείπιά της.

Λειτουργικά Κείμενα

Ἀπολυτίκιον

Ἦχος γ’. Θείας πίστεως.

(Ακούστε το Εδώ)

Δώρων μέτοχος, τῆς ἀφθαρσίας, δῶρον ἄσυλον, τῆς Ἐκκλησίας, φερωνύμως ἀνεδείχθης Θεόδωρε, τοὶς ἱεροὶς γὰρ ἑπόμενος δόγμασιν, ὁμολογίας φωστὴρ ἐχρημάτισας. Πάτερ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν Ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἠμὶν τὸ μέγα ἔλεος.

Έτερον Ἀπολυτίκιον

Ἦχος πλ. δ’.

Ὀρθοδοξίας ὁδηγέ, εὐσεβείας Διδάσκαλε καὶ σεμνότητος, τῆς Οἰκουμένης ὁ φωστήρ, τῶν Μοναζόντων θεόπνευστον ἐγκαλλώπισμα, Θεόδωρε σοφέ, ταῖς διδαχαῖς σου πάντας ἐφώτισας, λύρα τοῦ Πνεύματος. Πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

Κοντάκιον

Ἦχος β’. Τὰ ἄνω ζητῶν.

Τὸν ἀσκητικόν, ἰσάγγελόν τε βίον σου, τοῖς ἀθλητικοῖς, ἐφαίδρυνας παλαίσμασι, καὶ Ἀγγέλοις σύσκηνος, θεομάκαρ ὤφθης Θεόδωρε, σὺν αὐτοῖς Χριστῷ τῷ Θεῷ, πρεσβεύων ἀπαύστως ὑπὲρ πάντων ἡμῶν.

Αγιογραφίες / Φωτογραφίες

• Ορθόδοξος Συναξαριστής – www.saint.gr
• Ορθοδοξία –  Διεθνές Πρακτορείο Εκκλησιαστικών Ειδήσεων – www.orthodoxianewsagency.gr/
• Άρθρο του Λάμπρου κ. Σκόντζου, Θεολόγου – Καθηγητού με τίτλο “ΑΓΙΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΤΟΥΔΙΤΗΣ: Ο ΑΣΥΜΒΙΒΑΣΤΟΣ ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΜΑΣ” στην ιστοσελίδα “Ιερόν Ησυχαστήριον Παντοκράτορος Μελισσοχωρίου” – www.impantokratoros.gr
• Ιστοσελίδα “Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός – Ορθόδοξος Ιεραποστολικός Σύνδεσμος”
• Ιστοσελίδα Πεμπτουσία – www.pemptousia.gr
• Ιστορική επισκόπησις της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής από των αποστολικών χρόνων μέχρι των καθ΄ ημάς (1-1900 μ.Χ) του Γεωργίου Παπαδόπουλου, Εκδόσεις Εκδόσεις “Τέρτιος”, Κατερίνη, 1904
• Διπλωματική Εργασία του π. Καλλίνικου Ηλιόπουλου με τίτλο “Εορτές και Ακολουθίες του Τιμίου Σταυρού – Ιστορική και Θεολογική Λειτουργική Προσέγγιση”, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Θεολογική Σχολή, Κερατέα, 2017
• Διπλωματική Εργασία του Δημητρίου Γεωργίτσα με τίτλο: “Ο ΑΓΙΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΤΟΥΔΙΤΗΣ ΒΑΣΕΙ ΤΩΝ ΚΑΤΗΧΗΣΕΩΝ ΤΟΥ”, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΒΙΒΛΙΚΩΝ, ΠΑΤΕΡΙΚΩΝ, ΑΓΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ, Θεσσαλονίκη, 2022
• Ιστοσελίδα Οικουμενικού Πατριαρχείου, ec-patr.org.
• Κοινωνία Ορθοδοξίας – www.koinoniaorthodoxias.org