Της Μαρίας Δεναξά
Γνωρίζετε το «28ο κράτος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Ένα κράτος το οποίο δεν υπάρχει, αλλά η ΕΕ προετοιμάζει με εντατικούς ρυθμούς; Πρόκειται για άλλο ένα «λαμπρό» σχέδιο των γραφειοκρατών των Βρυξελλών, που είναι βγαλμένο από τις εκθέσεις δύο πρώην πρωθυπουργών της Ιταλίας, του Ενρίκο Λέττα και του Μάριο Ντράγκι, με το οποίο θα παρακαμφθούν ακόμη περισσότερο οι νόμοι και, γενικότερα, η δημοκρατία.
Ένα εικονικό κράτος, στο οποίο οι πολυεθνικές, οι μεγαλοεπιχειρήσεις, αλλά και οι start-ups θα διαθέτουν το δικό τους Εμπορικό, Εργατικό και Φορολογικό Δίκαιο. Θα μπορούν να λειτουργούν σε ολόκληρη την ενιαία αγορά, χωρίς να χρειάζεται να συμμορφώνονται ταυτόχρονα προς τους αμέτρητους διαφορετικούς εθνικούς κανόνες. Με λίγα λόγια, η Ευρωπαϊκή Ένωση διοργανώνει η ίδια την φοροδιαφυγή και την φορολογική απόδραση του μεγάλου κεφαλαίου.
Η ιδέα της δημιουργίας μιας ενιαίας νομοθεσίας για το «28ο» ευρωπαϊκό «κράτος» δεν είναι καινούρια. Γεννήθηκε από την ανάγκη υπέρβασης της ποικιλομορφίας των εθνικών νομοθεσιών και ενίσχυσης της Ένωσης Κεφαλαιαγορών. Αν και έχουν ήδη δρομολογηθεί αρκετές πρωτοβουλίες -από το σχέδιο για έναν Ευρωπαϊκό Αστικό Κώδικα έως την δημιουργία Ευρωπαϊκής Εταιρείας γνωστής και ως SE (Societas Europaea στα λατινικά)-, είναι κυρίως τα τελευταία χρόνια που το ζήτημα επανήλθε με επιμονή.
Το επιχείρημα «ανταγωνιστικότητα»
Αντιμέτωπη η Ένωση με τις προκλήσεις της καινοτομίας και την ανάγκη συντονισμού μιας προσπάθειας οικονομιών κλίμακας, ο κατακερματισμός των εθνικών νομοθεσιών θεωρείται εμπόδιο στην ανταγωνιστικότητα της Γηραιάς Ηπείρου. Οι υποστηρικτές του λειτουργικού συστήματος του «28ου κράτους» ή «καθεστώτος», προωθούν έτσι ένα εργαλείο που επιτρέπει την επιταχυνόμενη παράκαμψη των εθνικών πλαισίων, με την ελπίδα να πυροδοτήσουν μια δυναμική επικερδούς ανταγωνιστικότητας. Στην «Πυξίδα της ΕΕ για την ανταγωνιστικότητα», που παρουσίασε προ μηνών η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η πρόταση για την σύστασή του περιλαμβάνεται μεταξύ του βασικού άξονα εργασίας για τα επόμενα χρόνια.
Παρ’ όλο που ένα τέτοιο σύστημα δεν πρόκειται σε καμμιά περίπτωση να εφαρμοστεί πριν το 2026, η φιλοδοξία είναι ήδη αρκετά σαφής: να προσφέρει στις επιχειρήσεις και ιδίως στις καινοτόμες νεοφυείς (start-ups) ένα ενιαίο πλαίσιο που θα συνενώνει το Εταιρικό Δίκαιο, το Πτωχευτικό Δίκαιο, το Εργατικό Δίκαιο και την φορολογία, ώστε να μειωθεί το κόστος των εταιρικών πτωχεύσεων και να εξασφαλιστεί η ενιαία μεταχείριση σε ολόκληρη την ενιαία αγορά.
Τρία κίνητρα προβάλλονται για να δικαιολογήσουν αυτήν την ιδέα:
- Η υπέρβαση του νομικού κατακερματισμού που βλάπτει την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα.
- Η έμπνευση από το μοντέλο της πολιτείας του Ντέλαγουερ, όπου είναι εγγεγραμμένες σχεδόν οι μισές από τις εισηγμένες αμερικανικές εταιρείες.
- Η αξιοποίηση της ελευθερίας εγκατάστασης, που ήδη ωθεί πολλές επιχειρήσεις να μεταφέρουν την έδρα τους σε κράτη που προσφέρουν το πλέον ευνοϊκό Δίκαιο, όπως η Ολλανδία.
Ο στόχος είναι να δοθεί έτσι μια υπόσταση στο εικονικό «28ο κράτος», δηλαδή σε ένα νομικό καθεστώς ικανό να ανταγωνιστεί την σημερινή ελκυστικότητα της Ολλανδίας και να οδηγήσεις επιτέλους στην πραγματική εναρμόνιση.
Η ιδέα, ωστόσο, της δημιουργίας αυτή της οντότητας διχάζει. Άλλοι λένε ότι επιτέλους δίνεται η «ευκαιρία για μια πιο ενιαία Ευρώπη» και άλλοι ότι είναι «δυνητικά επικίνδυνη», επειδή μπορεί «να παρακάμψει τα εργασιακά δικαιώματα», και ότι επίσης «η ΕΕ παίρνει το μέρος των επιχειρήσεων και των πολύ πλουσίων», τώρα που το ζήτημα της φορολογίας τους βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ αυτών και η Γαλλία.
Η Ομοσπονδία των Ευρωπαϊκών Αγορών Μετοχών, πάντως, θεωρεί την ιδέα ως «μια προοπτική για την ενιαία αγορά, προκειμένου να γίνει πιο ευνοϊκή για τις αναπτυσσόμενες επιχειρήσει». Από την πλευρά του, το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Συνδικάτων (ETUI) είναι πολύ επικριτικό και καταγγέλλει ότι θα τεθεί σε εφαρμογή η εξασθένηση της εθνικής προστασίας των εργαζομένων.
Δίνουν και παίρνουν οι συζητήσεις στην ΕΕ
Στις 8 Ιουλίου ξεκίνησε στην Ευρωπαϊκή Ένωση δημόσια διαβούλευση με τίτλο: «Το 28ο καθεστώς, ένα μοναδικό και εναρμονισμένο σύνολο κανόνων για τις καινοτόμες επιχειρήσεις σε ολόκληρη την ΕΕ». Επιχειρήσεις, συνδικάτα, εμπειρογνώμονες, επενδυτές και εθνικές Αρχές προσκλήθηκαν να δώσουν τις απόψεις τους για την δημιουργία του νέου καθεστώτος πριν από τις 30 Σεπτεμβρίου. Δέκα ημέρες αργότερα, η Ούρσουλα φον ντερ Λάυεν δήλωνε πως αυτό το εικονικό κράτος προετοιμάζεται ήδη. Το επόμενο βήμα είναι πλέον η νομοθετική πρόταση, που προβλέπεται ότι θα παρουσιαστεί το πρώτο τρίμηνο του 2026.
Στον ιστότοπό του, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξηγεί το νομοθετικό πλαίσιο της εικονικής επικράτειας θα εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη-μέλη και οι επιχειρηματίες θα έχουν την επιλογή να υιοθετήσουν νομική μορφή λειτουργίας υπό το «28ο καθεστώς» ή να εφαρμόσουν την υπάρχουσα εθνική νομοθεσία. Εξ ου και ο όρος «εικονικό κράτος», καθώς θα υποκαθιστά το πλαίσιο που έχει ήδη καθοριστεί σε κάθε χώρα της ΕΕ.
Ωστόσο, όσο η νομοθετική πρόταση δεν έχει δημοσιευτεί, δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε με ακρίβεια την επέκταση αλλά και τα όρια αυτού του καθεστώτος. Υπάρχουν επίσης πολλά σημεία που πρέπει ακόμη να προσδιοριστούν και να προστεθούν, ανάλογα με τα αποτελέσματα των επόμενων διαβουλεύσεων. Σε προτάσεις που έγιναν από περίπου είκοσι ενώσεις start-ups, scale-ups και Ευρωπαίων επενδυτών, σε συνεργασία με Ευρωπαίους αξιωματούχους, αναφέρεται ότι αυτό το νέο νομικό καθεστώς θα πρέπει να απευθύνεται στην πράξη σε κάθε επιχείρηση που έχει έδρα στην Ευρώπη και προτίθεται να επεκταθεί πέρα από την εθνική της αγορά.
Προτείνεται επίσης, μεταξύ άλλων:
- Οι επιχειρήσεις να επωφελούνται από ένα εναρμονισμένο σύνολο δικαιωμάτων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης (για παράδειγμα, από μια μοναδική νομική μορφή η οποία θα επιτρέπει να αποφευχθεί η δημιουργία νέου νομικού καθεστώτος σε κάθε άνοιγμα γραφείων σε ένα νέο ευρωπαϊκό κράτος).
- Κατά τις διαδικασίες χρηματοδότησης, υποβολής αιτήσεων για επιχορήγηση ή απάντησης σε δημόσιο διαγωνισμό, να αποφεύγεται η υποχρεωτική μετάφραση εγγράφων σε κάθε ζητούμενη γλώσσα ή ακόμη και η υποχρεωτική επικύρωση της νομικής αξίας των εγγράφων από ορκωτό συμβολαιογράφο.
- Επίσης, αυτό το καθεστώς να προσφέρει σε όσες επιχειρήσεις το υιοθετήσουν ένα σύνολο συμπληρωματικών δικαιωμάτων για να απλοποιηθεί η ευρωπαϊκή τους επέκταση.
Αυτές οι προτάσεις έχουν σταλεί στους ευρωβουλευτές και τους επιτρόπους, ενώ η συζήτησή τους έχει προγραμματιστεί αυτές τις ημέρες στις Βρυξέλλες. Οι εκτελεστικοί αντιπρόεδροι της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Στεφάν Σεζουρνέ, αρμόδιος για την βιομηχανική στρατηγική, την εσωτερική αγορά και την οικονομική ευημερία, και Χένα Βιρκούνεν, αρμόδια για την εθνική κυριαρχία, την ασφάλεια και την δημοκρατική ανθεκτικότητα, καθώς και ο Ιρλανδός Μάικλ ΜακΓκράθ, Επίτροπος Δικαιοσύνης, είναι ιδιαίτερα θετικοί με το ζήτημα και την πραγμάτωσή του κατά τους προσεχείς μήνες. «Θα είμαστε προσεκτικοί, ώστε αυτό το 28ο εικονικό κράτος να μπορεί να υλοποιηθεί εύκολα για κάθε εταιρεία με ευρωπαϊκή φιλοδοξία. Το διακύβευμά του θα είναι η υιοθέτησή του, η οποία θα πρέπει να είναι μαζική, ώστε επιτέλους η Ευρώπη να μπορέσει να αποκτήσει πρωταθλητές της καινοτομίας που να ωφελούν πρώτα τους Ευρωπαίους πολίτες», δηλώνουν Ευρωπαίοι αξιωματούχοι.
Η Μάγια Νοέλ, γενική διευθύντρια της France Digitale, του λόμπυ που εκπροσωπεί τις γαλλικές start-ups και τους επενδυτές τους, υπογραμμίζει ότι σήμερα οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν «έναν πραγματικό Γολγοθά» μόλις θελήσουν να εξαγάγουν στους γείτονές τους: 27 χώρες και ισάριθμα εθνικά κανονιστικά πλαίσια που επιβραδύνουν το scale-up στην Γηραιά Ήπειρο και «ωθούν να στραφεί κάποιος στις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Ασία, για να αναπτυχθεί σε μεγαλύτερες αγορές», δηλώνει.
Ουτοπία ή δυστοπία για την Ενιαία Αγορά;
Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση βαδίζει προς το 2026, με την πολυαναμενόμενη νομοθετική πρόταση για το «28ο καθεστώς» να διαμορφώνεται στα γραφεία των Βρυξελλών, το ερώτημα που πλανάται δεν είναι πλέον αν αυτό το εικονικό κράτος θα γίνει πραγματικότητα, αλλά ποιο θα είναι το τίμημα της υλοποίησής του. Η ιδέα, που ξεκίνησε ως μια φιλόδοξη απάντηση στον νομικό κατακερματισμό της ενιαίας αγοράς, έχει εξελιχθεί σε ένα πολυσύνθετο πεδίο μάχης ιδεών, όπου η ανταγωνιστικότητα συγκρούεται με την κοινωνική δικαιοσύνη, η καινοτομία με την εθνική κυριαρχία και η οικονομική ενοποίηση με τις δημοκρατικές αρχές. Σε μια ήπειρο που πασχίζει να ξαναμπεί στην κούρσα στον τομέα της τεχνολογίας και της επιχειρηματικότητας, το «28ο κράτος» αναδύεται ως ένα πείραμα υψηλού ρίσκου, καθώς η Κίνα και οι ΗΠΑ κυριαρχούν στις παγκόσμιες αγορές καινοτομίας. Η Ευρώπη, με το κατακερματισμένο πλαίσιο, χάνει έδαφος. Σύμφωνα με εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο νομικός πολυκερματισμός κοστίζει στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως σε διοικητικά βάρη, εμποδίζοντας το επίπεδο που απαιτείται για να ανταγωνιστούν «γίγαντες», όπως η Google ή το Alibaba.
Μέχρι στιγμής, η Επιτροπή φαίνεται να κλίνει προς την πλευρά της επιχειρηματικής κοινότητας, αλλά η αβεβαιότητα παραμένει: Πώς θα εξασφαλιστεί ότι το «καθεστώς» δεν θα γίνει εργαλείο φοροδιαφυγής; Θα είναι προαιρετικό, όπως υπόσχεται το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ή θα πιέσει εμμέσως τις εθνικές νομοθεσίες να προσαρμοστούν; Και τελικά, ποιος ωφελείται πραγματικά; Οι Ευρωπαίοι πολίτες, όπως ισχυρίζονται οι υποστηρικτές, ή μια ελίτ επενδυτών και CEOs;
Μακροπρόθεσμα, το «28ο κράτος» ενσαρκώνει τις εγγενείς αντιφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης: μιας ένωσης που επιδιώκει ενοποίηση, αλλά πασχίζει να παραμείνει μακριά από εθνικές διαφορές• που προωθεί την καινοτομία, αλλά φοβάται τις κοινωνικές αναταράξεις. Αν το πείραμα επιτύχει, μπορεί να καταστήσει την Ευρώπη παγκόσμιο ηγέτη στην ψηφιακή οικονομία, δημιουργώντας χιλιάδες θέσεις εργασίας και ενισχύοντας την οικονομική ανθεκτικότητα απέναντι σε γεωπολιτικές απειλές, όπως ο προστατευτισμός των ΗΠΑ ή η κρατική επιδότηση της Κίνας. Αν αποτύχει, ωστόσο, κινδυνεύει να γίνει σύμβολο γραφειοκρατικής υπερβολής, εντείνοντας τον ευρωσκεπτικισμό και ανοίγοντας τον δρόμο για περαιτέρω κατακερματισμό. οι επόμενοι μήνες, με τις ακροάσεις στις Βρυξέλλες μέχρι και την τελική νομοθετική πρόταση, θα είναι κρίσιμοι.
*Το παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ» στις 09/11/2025.
